«کدام فصل‌های فیزیک مهم‌ترند؟» شاید پرتکرارترین سؤالِ هر کنکوریِ تجربی و ریاضی باشد. وقتِ آدم محدود است و نمی‌شود همهٔ مبحث‌ها را با یک شدت خواند. برای جواب دادن به این سؤال، به‌جای حدس و تجربهٔ شخصی، سراغِ داده رفتیم: ۳۳۴ تستِ فیزیکِ کنکورِ سراسری از سال ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۴ که در بانکِ سؤالِ استاد شتر هستند و سال و رشتهٔ هر کدام مشخص است.
در این مقاله می‌بینی هر مبحث چند بار در این تست‌ها آمده، تجربی و ریاضی چه فرقی با هم دارند، چرا «پرتکرار» همیشه به معنیِ «مهم‌ترین» نیست، و در آخر یک اولویت‌بندی و برنامهٔ چهارهفته‌ای برای خواندنِ فیزیک.
داده‌ها از کجا آمده‌اند و چه محدودیتی دارند؟
بانکِ سؤالِ استاد شتر برای فیزیک ۲٬۷۸۳ تست دارد. ۳۳۴ تا از این‌ها سؤال‌های واقعیِ کنکورِ سراسری‌اند: ۱۱۳ تست از کنکورهای تجربی و ۲۲۱ تست از کنکورهای ریاضی، در بازهٔ ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۴. هر تست در بانک به یک مبحث وصل است، پس می‌شود شمرد که هر مبحث چند بار آمده.
یک نکتهٔ مهم را باید از همین اول روشن کنیم: این ۳۳۴ تست نمونه‌ای از کنکورهای این سال‌هاست، نه همهٔ تست‌های فیزیکِ آن‌ها. پس عددهای این مقاله نشان می‌دهند در این نمونه کدام مبحث‌ها بیشتر دیده می‌شوند. نمی‌گویند «دقیقاً فلان درصدِ فیزیکِ کنکور از این فصل است». با این حال، وقتی یک الگو در ده سال و دو رشته تکرار می‌شود، می‌شود به آن به‌عنوانِ یک راهنمای خوب اعتماد کرد.
جدولِ بسامدِ مبحث‌های فیزیک
در جدولِ زیر، مبحث‌ها از پرتکرارترین به کم‌تکرارترین مرتب شده‌اند. «سهم از کل» یعنی چند درصد از ۳۳۴ تست به آن مبحث مربوط است.
| مبحث | تعدادِ کل | سهم از کل | تجربی | ریاضی |
|---|---|---|---|---|
| فیزیکِ اتمی و هسته‌ای | ۵۳ | ۱۵٫۹٪ | ۱۹ | ۳۴ |
| دما و گرما | ۳۹ | ۱۱٫۷٪ | ۱۴ | ۲۵ |
| حرکت بر خطِ راست | ۳۶ | ۱۰٫۸٪ | ۱۲ | ۲۴ |
| نوسان و موج | ۳۴ | ۱۰٫۲٪ | ۱۲ | ۲۲ |
| دینامیک و قوانینِ نیوتون | ۲۹ | ۸٫۷٪ | ۹ | ۲۰ |
| مغناطیس و القا | ۲۴ | ۷٫۲٪ | ۸ | ۱۶ |
| صوت و برهم‌کنشِ امواج | ۲۳ | ۶٫۹٪ | ۹ | ۱۴ |
| الکتریسیتهٔ ساکن | ۲۲ | ۶٫۶٪ | ۴ | ۱۸ |
| کار، انرژی و توان | ۲۱ | ۶٫۳٪ | ۸ | ۱۳ |
| اندازه‌گیری و چگالی | ۱۵ | ۴٫۵٪ | ۷ | ۸ |
| جریان و مدار | ۱۴ | ۴٫۲٪ | ۸ | ۶ |
| ویژگی‌های مواد و فشار | ۱۳ | ۳٫۹٪ | ۳ | ۱۰ |
| حرکتِ دایره‌ای | ۱۱ | ۳٫۳٪ | ۰ | ۱۱ |
| جمع | ۳۳۴ | ۱۰۰٪ | ۱۱۳ | ۲۲۱ |
مهم‌ترین چیزی که این جدول نشان می‌دهد این است: چهار مبحثِ اول (اتمی و هسته‌ای، دما و گرما، حرکت بر خطِ راست، نوسان و موج) با هم ۱۶۲ تست، یعنی تقریباً نصفِ کلِ نمونه را تشکیل می‌دهند. اگر وقتت کم است، این چهار مبحث بیشترین بازده را دارند.
نکتهٔ جالبِ دیگر این است که فیزیکِ اتمی و هسته‌ای، که خیلی‌ها به‌خاطرِ جایش در آخرِ کتاب آن را برای «اگر وقت شد» نگه می‌دارند، در این نمونه پرتکرارترین مبحث است.
تجربی و ریاضی: یک فیزیک، دو اولویت
چون تعدادِ تست‌های ریاضی در نمونه تقریباً دو برابرِ تجربی است، مقایسهٔ عددهای خام گمراه‌کننده است. برای مقایسهٔ منصفانه، در جدولِ زیر سهمِ هر مبحث درونِ رشتهٔ خودش حساب شده است.
| مبحث | سهم در تجربی | سهم در ریاضی | تفاوت |
|---|---|---|---|
| فیزیکِ اتمی و هسته‌ای | ۱۶٫۸٪ | ۱۵٫۴٪ | تقریباً یکسان |
| دما و گرما | ۱۲٫۴٪ | ۱۱٫۳٪ | تقریباً یکسان |
| حرکت بر خطِ راست | ۱۰٫۶٪ | ۱۰٫۹٪ | تقریباً یکسان |
| نوسان و موج | ۱۰٫۶٪ | ۱۰٫۰٪ | تقریباً یکسان |
| الکتریسیتهٔ ساکن | ۳٫۵٪ | ۸٫۱٪ | در ریاضی بیش از دو برابر |
| جریان و مدار | ۷٫۱٪ | ۲٫۷٪ | در تجربی بیش از دو برابر |
| اندازه‌گیری و چگالی | ۶٫۲٪ | ۳٫۶٪ | در تجربی بیشتر |
| صوت و برهم‌کنشِ امواج | ۸٫۰٪ | ۶٫۳٪ | در تجربی کمی بیشتر |
| حرکتِ دایره‌ای | ۰٪ | ۵٫۰٪ | در نمونهٔ تجربی دیده نشد |
نتیجه دو بخش دارد. اول اینکه چهار مبحثِ اصلی برای هر دو رشته تقریباً به یک اندازه مهم‌اند. دوم اینکه تفاوت‌ها در مبحث‌های الکتریکی است: داوطلبِ ریاضی باید به الکتریسیتهٔ ساکن وقتِ بیشتری بدهد، و داوطلبِ تجربی در این نمونه بیشتر با جریان و مدار روبه‌رو شده است. حرکتِ دایره‌ای هم در نمونهٔ تجربی اصلاً دیده نشد، ولی در ریاضی ۵ درصد سهم دارد.
پرتکرار یعنی مهم‌ترین؟ نه همیشه
اگر فقط به ترتیبِ جدولِ اول نگاه کنی، ممکن است وسوسه شوی مبحث‌های پایینِ جدول را کنار بگذاری. این اشتباه است، چون بعضی مبحث‌ها مستقیم کم سؤال دارند ولی پایهٔ مبحث‌های دیگرند. «اندازه‌گیری و چگالی» نمونهٔ خوبی است: فقط ۴٫۵٪ از تست‌ها مستقیم از آن است، ولی تبدیلِ یکا و نمادگذاریِ علمی در تقریباً همهٔ مسئله‌های فیزیک لازم می‌شود. «حرکت با سرعتِ ثابت» در این نمونه هیچ تستِ مستقیمی نداشت، ولی بدونِ آن حرکت بر خطِ راست را نمی‌شود فهمید.
| ویژگی | مبحثِ پرتکرار | مبحثِ پایه |
|---|---|---|
| نمونه | اتمی، دما و گرما، نوسان و موج | اندازه‌گیری، حرکت با سرعتِ ثابت |
| سهمِ مستقیم در تست‌ها | زیاد | کم |
| اثرِ غیرمستقیم | معمولاً محدود به همان مبحث | در مبحث‌های زیادی لازم می‌شود |
| بهترین زمانِ خواندن | بعد از تسلط بر پایه‌ها، با تمرینِ زیاد | اولِ کار، کوتاه ولی محکم |
| خطرِ نادیده گرفتن | از دست دادنِ تعدادِ زیادی تست | اشتباه‌های محاسباتی در همهٔ مبحث‌ها |
تجربهٔ بانکِ سؤالِ استاد شتر هم همین را نشان می‌دهد. گزینه‌های غلطِ هر تست در بانک برچسب دارند و یکی از رایج‌ترین برچسب‌ها «اشتباهِ محاسباتی» است: توانِ ده، تبدیلِ یکا، یا نسبتی که برعکس نوشته شده. یعنی خیلی از تست‌هایی که در مبحث‌های پرتکرار از دست می‌روند، در واقع به‌خاطرِ ضعف در مبحث‌های پایه از دست رفته‌اند.
اولویت‌بندیِ پیشنهادی
با کنار هم گذاشتنِ بسامد و نقشِ پایه‌ایِ هر مبحث، این اولویت‌بندی پیشنهاد می‌شود. این جدول برای کسی است که وقتش محدود است. اگر وقتِ کافی داری، همهٔ مبحث‌ها را بخوان و فقط ترتیب را از این جدول بگیر.
| اولویت | مبحث‌ها | چرا؟ |
|---|---|---|
| پایه (اول از همه) | اندازه‌گیری و تبدیلِ یکا، حرکت با سرعتِ ثابت | کوتاه‌اند، ولی جلوی اشتباهِ محاسباتی را در همهٔ فصل‌ها می‌گیرند |
| اولویتِ ۱ | اتمی و هسته‌ای، دما و گرما، حرکت بر خطِ راست، نوسان و موج | با هم نزدیکِ نصفِ تست‌های نمونه |
| اولویتِ ۲ | دینامیک، مغناطیس و القا، صوت و امواج، کار و انرژی | هر کدام ۶ تا ۹ درصد؛ مجموعشان هم زیاد است |
| بسته به رشته | ریاضی: الکتریسیتهٔ ساکن و حرکتِ دایره‌ای · تجربی: جریان و مدار | در رشتهٔ خودشان سهمِ قابلِ توجهی دارند |
| اولویتِ ۳ | ویژگی‌های مواد و فشار | کمترین سهمِ مستقیم در نمونه |
چهار مبحثِ اصلی را چطور بخوانیم؟
فیزیکِ اتمی و هسته‌ای
این مبحث بیش از بقیه مفهومی است و محاسبه‌اش معمولاً سبک‌تر است. اثرِ فوتوالکتریک، طیفِ اتمِ هیدروژن، و واپاشی و نیمه‌عمر را جدا جدا تمرین کن. برای نیمه‌عمر، یک جدولِ ساده بکش که بعد از هر نیمه‌عمر چه کسری از ماده می‌ماند؛ نصفِ تست‌های این بخش با همین جدول حل می‌شوند.
دما و گرما
بیشترِ تست‌ها به گرمای ویژه، تغییرِ حالت و تعادلِ گرمایی برمی‌گردند. دامِ اصلی، فراموش کردنِ گرمای نهانِ تغییرِ حالت است، وقتی جسم از نقطهٔ ذوب یا جوش رد می‌شود. قبل از نوشتنِ هر معادله، بپرس «آیا جسم در این مسیر تغییرِ حالت می‌دهد؟».
حرکت بر خطِ راست
کلیدِ این مبحث نمودارهاست. شیبِ نمودارِ مکان-زمان سرعت است، شیبِ نمودارِ سرعت-زمان شتاب است، و مساحتِ زیرِ نمودارِ سرعت-زمان جابه‌جایی. اگر این سه را بدونِ فکر کردن بلد باشی، تست‌های نموداری که بخشِ بزرگی از این مبحث‌اند سریع حل می‌شوند.
نوسان و موج
رابطه‌های دوره و بسامد در سامانهٔ جرم و فنر و آونگ را کنار هم بنویس و ببین هر کدام به چه چیزی وابسته است و به چه چیزی نه. خیلی از تست‌ها مقایسه‌ای‌اند، مثلاً «اگر جرم چهار برابر شود دوره چند برابر می‌شود؟»، و با همین مقایسه بدونِ محاسبهٔ کامل حل می‌شوند.
یک برنامهٔ چهارهفته‌ایِ نمونه
این برنامه برای کسی است که روزی حدودِ یک ساعت برای فیزیک وقت دارد و می‌خواهد مبحث‌های پرتکرار را محکم کند.
| هفته | مبحث‌ها | تمرکز |
|---|---|---|
| ۱ | اندازه‌گیری و تبدیلِ یکا، حرکت بر خطِ راست | پایه‌ها و نمودارهای حرکت |
| ۲ | دما و گرما، نوسان و موج | تعادلِ گرمایی و مقایسهٔ دوره و بسامد |
| ۳ | فیزیکِ اتمی و هسته‌ای، دینامیک | مفهوم‌ها و نیمه‌عمر؛ الگوی حلِ مسئلهٔ نیرو |
| ۴ | مرورِ درهم‌آمیخته + تست‌های کنکورهای گذشته | تست‌زنیِ زمان‌دار و تحلیلِ اشتباه‌ها |
هفتهٔ چهارم مهم‌ترین هفته است. در این هفته مبحث‌ها را قاطی تمرین کن، نه جدا جدا. سرِ جلسهٔ کنکور کسی نمی‌گوید تستِ بعدی از کدام فصل است، و تشخیصِ مبحث خودش یک مهارت است.
با استاد شتر چطور تمرین کنیم؟
در استاد شتر، هر مبحثِ فیزیک چهار سطح دارد: مبتدی، متوسط، پیشرفته و کنکوری. سختیِ تست‌ها با جواب‌هایت تنظیم می‌شود. وقتی اشتباه کنی، نوعِ اشتباهت (مفهومی، محاسباتی یا حدسی) مشخص می‌شود و بر اساسِ همان، تمرینِ کمکی می‌گیری. تست‌های کنکورهای گذشته هم با برچسبِ «چالشِ کنکور» میانِ تمرین‌ها می‌آیند. پیشنهادِ ما این است که مبحث‌ها را به ترتیبِ اولویت‌بندیِ همین مقاله جلو ببری.
پرسش‌های متداول
آیا می‌شود مبحث‌های کم‌تکرار را کلاً نخواند؟
توصیه نمی‌شود. کم‌تکرار بودن در یک نمونه یعنی احتمالِ کمتر، نه صفر. بعضی از همین مبحث‌ها هم پایهٔ بقیه‌اند. بهتر است آن‌ها را سبک‌تر و دیرتر بخوانی، نه اینکه حذفشان کنی.
این عددها دقیقاً سهمِ هر فصل در کنکورِ امسال است؟
نه. این عددها از یک نمونهٔ ۳۳۴ تستی از کنکورهای ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۴ به دست آمده‌اند و الگوی کلیِ این سال‌ها را نشان می‌دهند. سهمِ دقیقِ هر فصل در هر کنکور می‌تواند کمی فرق کند.
داوطلبِ تجربی هم باید الکتریسیتهٔ ساکن را بخواند؟
بله، ولی با اولویتِ کمتر از داوطلبِ ریاضی. در نمونهٔ ما سهمِ این مبحث در تجربی ۳٫۵٪ بود و در ریاضی ۸٫۱٪. برای تجربی، وقتِ بیشتر را به جریان و مدار بده.